Jan Chrystian Piastowicz
Jan Chrystian (ur. 28 sierpnia 1591 w Oławie, zm. 25 grudnia
1639 w Ostródzie) – książę brzeski z dynastii Piastów. Syn
księcia legnicko-brzeskiego Joachima Fryderyka i Anny Marii
z dynastii askańskiej. Mąż Doroty Sybilli, córki elektora
Brandenburgii Jana Jerzego Hohenzollerna, a po jej śmierci
Anny Jadwigi von Sitzsch. Ojciec m.in. księcia brzeskiego
Jerzego III, księcia legnickiego Ludwika IV i księcia
legnicko-brzeskiego Chrystiana.

Joachim Fryderyk
Legnicko-Brzeski
ojciec Jana Chrystiana
Piastowicza |

Anna Maria Askańska
matka Jana Chrystiana
Piastowicza |

Barbara Agnieszka
Piastówna
siostra Jana Chrystiana
Piastowicza |

Anna Maria
Piastówna
siostra Jana Chrystiana
Piastowicza |

Maria Zofia
Piastówna
siostra Jana Chrystiana
Piastowicza |

Jerzy Rudolf
Legnicki
brat Jana Chrystiana
Piastowicza |

Dorota Sybilla
Hohenzollern
żona Jana Chrystiana
Piastowicza |

Chrystian Piastowicz
syn Jana Chrystiana
Piastowicza |

Jerzy III Piastowicz
Piastowicz
syn Jana Chrystiana
Piastowicza |

Zofia Magdalena
Piastówna
córka Jana Chrystiana
Piastowicza |

Ludwik IV
Piastowicz
syn Jana Chrystiana
Piastowicza |

Rudolf Piastowicz
syn Jana Chrystiana
Piastowicza |

Sybilla Małgorzata
Piastówna
córka Jana Chrystiana
Piastowicza |

Anna Jadwiga
von Sitzsch
żona Jana Chrystiana
Piastowicza |

Anna Krystyna
Piastówna
córka Jana Chrystiana
Piastowicza |

Zygmunt
Piastowicz
syn
Jana Chrystiana
Piastowicza |

Joanna Elżbieta
Piastówna
córka
Jana Chrystiana
Piastowicza |

August
Piastowicz
syn
Jana Chrystiana
Piastowicza |
Jan Chrystian – drugi syn
Joachima Fryderyka i Anny Marii – urodził się na zamku w
Oławie. Dwa tygodnie później, 14 września, w tamtejszym
kościele śś. Piotra i Pawła miał miejsce jego chrzest, na
którym otrzymał imiona po stryju Janie Jerzym i wuju
Chrystianie von Anhalt-Dessau. 25 marca 1602 zmarł jego
ojciec, Joachim Fryderyk. Jan Chrystian miał wówczas
niepełne jedenaście lat, zaś jego brat, Jerzy Rudolf, był w
wieku siedmiu lat, dlatego rządy regencyjne w ich imieniu w
księstwie legnicko-brzeskim objęła ich matka, Anna Maria.
Kiedy trzy lata później zmarła i ona, odtąd regencję w
księstwie sprawował mąż ich ciotki, Elżbiety Magdaleny,
książę oleśnicki Karol II Podiebradowicz. Przez pewien czas
Jan Chrystian przebywał w należącym do margrabiów
brandenburskich Krośnie Odrzańskim, gdzie poznał swoją
pierwszą żonę, Dorotę Sybillę Hohenzollern.
W 1609, po osiągnięciu wieku predysponującego do
samodzielnych rządów, objął władzę w księstwie
legnicko-brzeskim. 7 października we Wrocławiu złożył hołd
lenny cesarzowi Rudolfowi II. Samodzielne panowanie Jan
Chrystian sprawował do 1612, kiedy to Jerzy Rudolf osiągnął
wiek sprawny. 8 maja bracia podzielili między siebie
ojcowiznę (wcześniejsze ustalenia w tej kwestii zostały
uzgodnione w 1611). Jerzy Rudolf wszedł w posiadanie:
Legnicy, Złotoryi, Grodźca, Lubina, Prochowic, Wołowa,
Wińska, Wąsosza, Ryczenia i Rudnej. Zaś Jan Chrystian
utrzymał rządy w: Brzegu, Oławie, Strzelinie, Niemczy,
Kluczborku i Byczynie. W swej dzielnicy Jan Chrystian
rządził do 1633, a więc ponad dwadzieścia lat. Jego
panowanie zdominowały wydarzenia wojny trzydziestoletniej.
W 1613 Jan Chrystian, dotąd luteranin, zaczął wyznawać
kalwinizm. Razem z nim wyznanie zmienił jego brat, Jerzy
Rudolf. Przechodząc na kalwinizm, Piastowie poszli za
przykładem szwagra Jana Chrystiana, elektora Brandenburgii
Jana Zygmunta, który już od dwóch lat wyznawał naukę
Kalwina. Tym samym chcieli odnowić dawny sojusz między
Piastami brzesko-legnickimi a Hohenzollernami.
W 1617 królem Czech został wybrany Ferdynand II. Nowy
władca, wychowywany przez jezuitów na gorliwego katolika,
już w czasie rządów w Styrii dał się poznać jako zdecydowany
kontrreformator. Objęcie przez niego czeskiego tronu nie
spotkało się zatem z przychylnością protestantów, tym
bardziej gdy okazało się, że Ferdynand II nie zamierza
darzyć ich tolerancją, zagwarantowaną im listem
majestatycznym przez cesarza Rudolfa II. Konflikt między
Czechami a Ferdynandem pogłębiły wykazywane przez niego
aspiracje do wprowadzenia rządów absolutnych. W 1618 doszło
w Czechach do przesilenia politycznego. W rozpoczętej wojnie
domowej pomiędzy Czechami a Cesarstwem Habsburgów Jan
Chrystian stanął po czeskiej stronie. Za namową książąt:
karniowskiego Jana Jerzego Hohenzollerna, legnickiego
Jerzego Rudolfa oraz oleśnickich Henryka Wacława Podiebrada
i Karola Fryderyka Podiebrada jako starosta generalny
(namiestnik) Śląska (funkcję tę sprawował od 1617) podjął
decyzję o sformowaniu oddziałów, które pod wodzą Jana
Jerzego Hohenzollerna wyruszyły z pomocą czeskim powstańcom.
W 1619 stany czeskie ogłosiły detronizację Ferdynanda II,
zaś 26 lipca obrały królem elektora Palatynatu, wyznającego
kalwinizm, Fryderyka V. Decyzję stanów czeskich 6
października zaaprobowały stany śląskie na zjeździe w
stolicy księstwa Jana Chrystiana, Brzegu.
Jan Chrystian był gorącym zwolennikiem nowego króla. Po
wyborze Fryderyka V na króla Czech Jan Chrystian stanął na
czele rządu krajowego Śląska. 27 lutego 1620 na zjeździe we
Wrocławiu stany śląskie złożyły hołd lenny Fryderykowi V,
podczas którego formułę przysięgi lennej wygłosił brzeski
Piast. Jan Chrystian działał także w dyplomacji na rzecz
Wittelsbacha. W Polsce zabiegał o nieformowanie wojsk
mających w wojnie domowej poprzeć Habsburga. Nawiązał także
kontakty z antyhabsburską opozycją na Węgrzech, gdzie królem
został obwołany książę Siedmiogrodu Gábor Bethlen. Na Śląsku
przekonywał do wytrwania w obozie antyhabsburskim, obiecując
wsparcie militarne. Jednakże po przejściu przez Śląsk
wyróżniających się okrucieństwem i grabieżą lisowczyków,
nastroje antyhabsburskie zaczęły gasnąć, a zgasły całkowicie
8 listopada 1620, gdy w bitwie na Białej Górze wojska
prohabsburskie zadały dotkliwą klęskę oddziałom czeskim.
Dzień później Praga została zajęta przez Habsburgów. Stojący
cały czas wiernie u boku Fryderyka V Jan Chrystian nakłonił
stany śląskie do przyjęcia podatków na dalsze prowadzenie
wojny. Jednakże następne sukcesy Ferdynanda II spowodowały,
że kolejni książęta Rzeszy przestawali popierać Wittelsbacha,
który 23 grudnia uznał się za pokonanego i schronił się na
dworze swojego szwagra, elektora Brandenburgii Jerzego
Wilhelma Hohenzollerna. Rząd krajowy Śląska otrzymał od
niego zgodę na pertraktacje ze zwycięzcami. 28 lutego 1621 w
Dreźnie przy mediacji elektora Saksonii Jana Jerzego I
Wettyna została podpisana ugoda. Stany śląskie przysięgły
cesarzowi wierność oraz zerwanie stosunków z jego wrogami.
Ponadto za sumę 300 000 guldenów uzyskały amnestię dla
uczestników powstania (z wyjątkiem wodza naczelnego sił
zbrojnych Śląska księcia karniowskiego Jana Jerzego
Hohenzollerna) oraz zapewnienie dawnych przywilejów.
W obawie o swe życie Jan Chrystian w kwietniu 1621 udał się
do Frankfurtu nad Odrą (leżącego w granicach Brandenburgii
rządzonej przez Jerzego Wilhelma, bratanka żony brzeskiego
Piasta, Doroty Sybilli), gdzie już od końca lutego
przebywała jego rodzina. Wówczas zrzekł się funkcji starosty
generalnego Śląska, która decyzją cesarza Ferdynanda II
przypadła jego bratu, Jerzemu Rudolfowi. Po kolejnych
mediacjach elektora Saksonii 8 grudnia Jan Chrystian
powrócił bezpiecznie do swojego księstwa.
W kolejnych latach wojny trzydziestoletniej brzeski Piast
nie angażował się w rozgrywki polityczne. Mimo to musiał po
raz kolejny udać się na wygnanie. W 1630 do wojny
trzydziestoletniej dołączył król Szwecji Gustaw II Adolf
Waza. Pod jego naciskiem dotychczas wiernie stojący po
stronie cesarza elektor Saksonii Jan Jerzy I przeszedł na
stronę antyhabsburską. W 1632 wojska saskie dowodzone przez
generała Jana Jerzego von Arnima[w innych językach]
najechały Śląsk, zajmując wiele księstw, m.in. księstwo
brzeskie wraz ze stolicą, którą wydał im sam Jan Chrystian.
W następnym roku na Śląsk przybyły wojska cesarskie pod
dowództwem Jana Ulryka Schaffgotscha, męża siostry Jana
Chrystiana, Barbary Agnieszki. Dowodzone przez niego
oddziały rozbiły pod Oławą jazdę saską i zajęły Strzelin,
jednakże wkrótce musiały się wycofać. Mimo to wojska
cesarskie zaczęły uzyskiwać przewagę i już na jesieni 1633
Śląsk był wolny od wojsk antyhabsburskich. Tymczasem Jan
Chrystian został oskarżony o wpuszczenie do Brzegu saskiego
garnizonu i musiał wraz z rodziną i dworem uchodzić ze
stolicy swojego księstwa. Najpierw udał się do Wołowa,
stamtąd przeniósł się do Wąsosza, skąd, czując zagrożenie ze
strony oddziałów Schaffgotscha, wraz z bratem, Jerzym
Rudolfem, 12 października 1633 przedostał się do Polski,
zatrzymując się w Lesznie.
20 października 1633 przybył do Torunia, gdzie wynajął dom,
uzyskując uprzednio zgodę króla Polski Władysława IV Wazy na
osiedlenie się w Polsce. W tym czasie elektor Brandenburgii
Jerzy Wilhelm w ramach niewypłaconego dotąd posagu po
zmarłej w 1625 żonie brzeskiego Piasta, Dorocie Sybilli,
przekazał mu w zastaw dobra ostródzkie w Prusach Książęcych,
na co również otrzymał pozwolenie polskiego władcy, suwerena
tych ziem.
W 1634 Jan Chrystian przybył na Śląsk, aby objąć
przewodnictwo związku protestanckich księstw i miast.
Wówczas, zapewne z jego inicjatywy, powstał nigdy
niezrealizowany zamysł oddania się stanów śląskich pod
zwierzchnictwo i opiekę króla Polski Władysława IV, który
niejednokrotnie zwracał się do cesarza w obronie mieszkańców
Śląska.
Jan Chrystian już nigdy nie powrócił do księstwa brzeskiego,
aby nim rządzić. W 1635 cesarz Ferdynand II powierzył je
najstarszemu synowi brzeskiego Piasta, Jerzemu III, który
pełnił funkcję administratora dzielnicy. W styczniu 1635 Jan
Chrystian wrócił do Torunia. 4 października 1636 po
uzyskaniu zgody elektora Brandenburgii Jerzego Wilhelma na
bezpośrednią administrację dobrami ostródzkimi przybył wraz
z rodziną do Ostródy, gdzie pozostał aż do śmierci.
12 grudnia 1610 w Berlinie Jan Chrystian poślubił Dorotę
Sybillę, córkę nieżyjącego elektora Brandenburgii Jana
Jerzego z dynastii Hohenzollernów. Jako posag małżonka
brzeskiego Piasta wniosła 30 000 talarów. 30 grudnia młodzi
małżonkowie przybyli do Legnicy, gdzie mieszkali przez rok,
skąd 6 grudnia 1611 przenieśli się do Brzegu. Dorota Sybilla
zmarła tamże 9 marca 1624, po ponad czternastu latach
małżeństwa, w czasie którego wydała na świat trzynaścioro
dzieci. Jej ciało 14 maja 1625 zostało złożone w kościele
zamkowym pw. św. Jadwigi w Brzegu.
W następnym roku Jan Chrystian ożenił się powtórnie. 13
września 1626 w Brzegu poślubił młodszą o dwadzieścia lat
piętnastoletnią Annę Jadwigę von Sitsch, córkę marszałka
dworu biskupiego Fryderyka von Sitscha. Panna młoda
wywodziła się z tego samego rodu co Jan VI von Sitsch,
pełniący w latach 1601–1608 godność biskupa wrocławskiego i
funkcję cesarskiego namiestnika Śląska. Nie pochodziła ona
jednak ze stanu książęcego, dlatego związek miał charakter
morganatyczny. Układ sukcesyjny z 24 czerwca 1626 wyłączył
potomstwo z tego związku z dziedziczenia w księstwie
legnicko-brzeskim. Półtora roku później, 7 grudnia 1627,
cesarz Ferdynand II wydał dyplom, w którym podniósł Annę
Jadwigę do godności baronowej, zaś po dwóch miesiącach, 18
lutego 1628, podobny akt cesarz wystawił w Ratyzbonie dla
najstarszego syna Jana Chrystiana i Anny Jadwigi, Augusta.
Anna Jadwiga zmarła na pół roku przed Janem Chrystianem 16
lipca 1639 w Ostródzie, gdzie 5 października została
pochowana.
Ze swoich dwóch związków Jan Chrystian doczekał się aż
dwudziestu potomków.
Z małżeństwa z pierwszą żoną na świat przyszło ośmiu synów i
pięć córek, jednak tylko pięcioro dzieci dożyło
pełnoletniości: Jerzy III po opuszczeniu Śląska przez Jana
Chrystiana rządził w księstwie brzeskim; Ludwik IV panował w
księstwie legnickim; Chrystian po podziale przez braci
całości księstwa legnicko-brzeskiego rządził w najmniejszej
części dzielnicy, jednakże wskutek bezpotomnych śmierci
braci zjednoczył na powrót księstwo; Sybilla Małgorzata
poślubiła Gerarda Denhoffa, wojewodę pomorskiego i
wendeńskiego, zaufanego Władysława IV Wazy; zaś Zofia
Magdalena wyszła za owdowiałego księcia oleśnickiego Karola
Fryderyka Podiebrada. Syn Rudolf zmarł w wieku 16 lat.
Pozostałe dzieci Jana Chrystiana i Doroty Sybilli: Joachim,
bliźniacy: Henryk i Ernest, Anna Elżbieta, August,
bliźniaczki: Dorota i Agnieszka zmarły w niemowlęctwie.
Z drugiego morganatycznego małżeństwa przyszło na świat
czterech synów i trzy córki: August po śmierci Jerzego
Wilhelma bezskutecznie starał się o sukcesję po nim, rządził
okręgiem Przeworno i Kantorowicami, jego dzieci zmarły w
niemowlęctwie; Dorota Sybilla i Ernest zmarli w
niemowlęctwie; Zygmunt był właścicielem Kondratowic, Janowa
i Radzikowa, zmarł bezpotomnie; Joanna Elżbieta poślubiła
czeskiego magnata Zdenka Howorę, jednakże małżeństwo to
pozostało bezdzietne; Anna Krystyna zmarła w niecałe cztery
lata po urodzeniu; 30 czerwca 1629 Anna Jadwiga urodziła
także martwego syna.
Jan Chrystian zmarł na zapalenie płuc, pół roku po swojej
drugiej żonie, Annie Jadwidze von Sitzsch. Cztery miesiące
później, 19 kwietnia 1640, ciało księcia odwieziono do
Brzegu, dokąd dotarło 1 maja. Jednakże pogrzeb Piasta odbył
się dopiero w niecały rok po śmierci, 12 grudnia 1640. Jego
ciało zostało złożone w kościele zamkowym pw. św. Jadwigi w
Brzegu obok pierwszej żony, Doroty Sybilli.

|