Zygmunt II August
Zygmunt II August (ur.
1 sierpnia 1520 w Krakowie, zm. 7 lipca 1572 w Knyszynie) –
syn Zygmunta I Starego i Bony Sforzy, od 1529 wielki książę
litewski, od 1530 król Polski (do 1548 koregent); ostatni
dziedziczny wielki książę Litwy, ostatni męski
przedstawiciel dynastii Jagiellonów.
Za jego inicjatywą Koronę Królestwa Polskiego i Wielkie
Księstwo Litewskie na mocy Unii lubelskiej połączono w jedno
państwo, Rzeczpospolitą Obojga Narodów.
![](poczet/_PRZ5111.jpg)
Zygmunt I
Stary
ojciec
Zygmunta II Augusta |
![](poczet/_PRZ1747.jpg)
Bona Sforza
d'Aragona
matka
Zygmunta II
Augusta |
![](poczet/_PRZ4898.jpg)
Izabela Jagiellonka
siostra
Zygmunta II
Augusta |
![](poczet/_PRZ9711.jpg)
Zofia
Jagiellonka
siostra
Zygmunta II Augusta |
Anna Jagiellonka
siostra
Zygmunta II Augusta |
![](poczet/_PRZ1166a.jpg)
Katarzyna Jagiellonka
siostra
Zygmunta II Augusta |
![](poczet/_PRZ3616.jpg)
Elżbieta Habsburżanka
żona
Zygmunta II
Augusta |
![](poczet/_PRZ7182.jpg)
Barbara Radziwiłłówna
żona
Zygmunta II
Augusta |
![](poczet/_PRZ7011.jpg)
Katarzyna Habsburżanka
żona
Zygmunta II
Augusta |
![](poczet/_PRZ8895.jpg)
Zuzanna Orłowska
metresa
Zygmunta II
Augusta |
![](poczet/_PRZ1513.jpg)
Barbara Giżanka
metresa
Zygmunta II
Augusta |
![](poczet/_PRZ0895.jpg)
Barbara Woroniecka
córka
Zygmunta II
Augusta |
![](poczet/_PRZ6661.jpg)
Anna Zajączkowska
metresa
Zygmunta II
Augusta |
Regina Relska
metresa
Zygmunta II
Augusta |
![](poczet/_PRZ6110.jpg)
Barbara z Relskich
córka
Zygmunta II
Augusta |
|
|
|
Zygmunt August z Bożej łaski król Polski, wielki książę
litewski, a także książę ziem: krakowskiej, sandomierskiej,
sieradzkiej, łęczyckiej, kujawskiej, kijowskiej, ruskiej,
wołyńskiej, pruskiej, mazowieckiej, podlaskiej,
chełmińskiej, elbląskiej, pomorskiej, żmudzkiej, inflanckiej
etc. pan i dziedzic. (łac. Sigismundus Augustus Dei gratia
rex Poloniae, magnus dux Lithuaniae, nec non terrarum
Cracoviae, Sandomiriae, Siradiae, Lanciciae, Cuiaviae,
Kijoviae, Russiae, Woliniae, Prussiae, Masoviae, Podlachiae,
Culmensis, Elbingensis, Pomeraniae, Samogitiae, Livoniae
etc. dominus et haeres.).
Zygmunt II August
urodził się 1 sierpnia 1520 r. w Krakowie jako pierwszy i
jak się później okazało, jedyny żyjący i urodzony w legalnym
małżeńskim związku syn króla Zygmunta I Starego i jego
drugiej żony Bony Sforzy, księżnej Bari. Od 1529 r.
rezydował w Wilnie jako wielki książę Litwy. 20 lutego 1530
r. arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski Jan Łaski
koronował go vivente rege w katedrze wawelskiej na króla
Polski.
W 1526 roku zginął w bitwie pod Mohaczem Ludwik II
Jagiellończyk, brat Anny Jagiellonki, szwagier Ferdynanda
Habsburga. Śmierć brata żony dawała mu możliwość objęcia
tronu, z czego Ferdynand skorzystał, koronując się na króla
Czech i Węgier. Objęcie władzy przez Ferdynanda wiązało się
z otwarciem konfliktu z pretendującym do tronu Janem Zápolyą,
zięciem Zygmunta I Starego. Kontakty utrudniał fakt, że
zdecydowaną przeciwniczką Habsburgów była królowa Bona. W
związku z tym Habsburgowie postanowili zaaranżować
małżeństwo Zygmunta Augusta i Elżbiety Habsburżanki.
Małżeństwo między dynastiami stwarzało nowe możliwości
dyplomatyczne i ostatecznie miało na celu wzmocnienie
relacji między dwiema dynastiami. W rok po urodzeniu
Elżbiety zaplanowano wydanie jej za mąż. Do poznania pary
doszło, gdy księżniczka miała cztery a jej przyszły
narzeczony dziesięć lat. Zgodnie z ustaleniami poczynionymi
przez obie strony do oficjalnych zaręczyn miało dojść, gdy
księżniczka skończy siedem lat. I właśnie na tę okazję,
przypadającą na 1533 rok, jej ojciec Ferdynand I, postanowił
zamówić prezent zaręczynowy dla strony polskiej. Składały
się na niego złocona zbroja paradna oraz dwa siodła dla
przyszłego króla Polski. W hierarchii darów dyplomatycznych
pełne uzbrojenie zajmowało jedno z najwyższych miejsc. W
1543 roku doszło do ślubu siedemnastoletniej Elżbiety i
dwudziestotrzyletniego Zygmunta Augusta. Z zachowanych podań
wynika, że uroczystość obchodzono z królewską oprawą.
Liczący około tysiąca osób orszak księżniczki przybył z
Wiednia i zatrzymał się pod Krakowem. Tam, w towarzystwie
czterech tysięcy przedstawicieli dworu, rycerstwa i
szlachty, przywitał przyszłą małżonkę Zygmunt August. Po
oficjalnym przywitaniu przyszli małżonkowie wjechali
uroczyście do Krakowa, a potem na Zamek Królewski na Wawelu.
Następnego dnia, 6 maja 1543 roku, w katedrze na Wawelu
odbył się ślub pary. Uczestnikami uroczystości weselnych
było licznie zgromadzone rycerstwo, które według zwyczaju,
ubrane było w paradne zbroje. Młodzi małżonkowie rezydowali
w Wilnie, jednak pożycie nie było udane, głównie z powodu
choroby młodej królowej – epilepsji.
![](poczet/krzysjarota2a.jpg)
Po śmierci pierwszej żony w 1545 r. zawarł dwa lata później
potajemnie małżeństwo z Barbarą Radziwiłłówną, przymuszony
do niego przez jej brata Mikołaja Radziwiłła Rudego i kuzyna
Mikołaja Radziwiłła Czarnego. Według części opinii
małżeństwo to zostało zawarte z miłości (król miał poznać
Barbarę w Wilnie, długo przed ślubem, około 1544 r., i miał
z nią romans jeszcze za życia żony Elżbiety). Drugie
małżeństwo Zygmunta II zostało zawarte wbrew woli ojca
Zygmunta I i matki Bony, a gdy zostało ujawnione, magnateria
uznała je za mezalians, godzący w powagę dynastii i państwa.
Mimo to Barbara została 7 grudnia 1550 r. koronowana na
królową Polski. W następnym roku zmarła. Pochowana została w
katedrze wileńskiej. Zygmunt ożenił się jeszcze trzeci raz w
1553 r., z księżniczką austriacką, młodszą siostrą swej
pierwszej żony – Katarzyną. Zawierając to małżeństwo, miał
jeszcze nadzieję na potomka i zależało mu na dziedzicznym
tronie litewskim dla ewentualnego syna, okazało się jednak,
jak poprzednie, bezpotomne. Problem dziedzictwa
jagiellońskiego na Litwie stał się więc bezprzedmiotowy, w
tej sytuacji dążono ze strony Polski do zawarcia unii
realnej między Polską a Litwą, tak aby związek obu krajów
został utrzymany w przyszłości. Matka króla, skłócona z
dworem królewskim oraz z synem głównie z powodu jego
nieudanego i bezdzietnego małżeństwa z trzecią żoną,
wyjechała do Bari we Włoszech i tam w 1557 r. zmarła –
otruta przez Pappacodę, zausznika hiszpańskich Habsburgów. W
1566 r. Katarzyna wyjechała z Polski do Austrii, jak się
okazało już na zawsze, ponieważ zmarła tam kilka miesięcy
przed swoim mężem. Zygmunt II August zmarł pod koniec 52.
roku życia.
W 1557 przeprowadził udaną demonstrację zbrojną, tzw.
wyprawę poswolską, w wyniku której zmusił inflancką gałąź
zakonu krzyżackiego do jednoznacznego opowiedzenia się po
stronie polsko-litewskiej w jej konflikcie z Carstwem
Rosyjskim. 14 września 1557 podpisano traktat pozwolski. W
1561 do Polski przyłączone zostały jako lenno Inflanty, od
XIII w. opanowane przez Krzyżaków gałęzi inflanckiej.
Ostatni wielki mistrz tego zakonu, Gotthard Kettler, został
lennikiem Polski z utworzonego świeckiego Księstwa Kurlandii
i Semigalii. Rozpoczęła się wtedy I wojna północna o
panowanie nad Bałtykiem (1563–1570). Między innymi z uwagi
na problemy związane z ciężką wojną o Inflanty, prowadzoną z
carem Rosji Iwanem IV, król Zygmunt II August, szukając
szerszego wsparcia wśród szlachty, zdecydował się na
wprowadzenie postulowanych przez nią reform, m.in.
podatkowych, gospodarczych i utworzenie stałego wojska.
Skarb państwa zasiliła zwłaszcza tzw. egzekucja dóbr, tj.
zwrot części majątków rozdanych magnatom.
W październiku 1562 roku wydał za Jana Wazę (ówcześnie
młodszego brata króla Szwecji) swoją siostrę Katarzynę,
która w 1569 roku została królową Szwecji.
Na sejmie w Warszawie 13 marca 1564 roku odstąpił Koronie
Królestwa Polskiego swoje prawa sukcesyjne w Wielkim
Księstwie Litewskim.
W czasie konfliktu z Gdańskiem, powołał Komisję Morską.
Wymusił od Gdańska odszkodowanie i przekazywanie cła
palowego. W 1570 roku rozpoczęto budowę pierwszego okrętu
królewskiego „Smok”.
![](poczet/krzysjarota2b.jpg)
W sprawach wiary Zygmunt August zajmował długo postawę
dwuznaczną, utrzymywał na swoim dworze kaznodziejów
protestanckich i otaczał się protestantami. W 1555 roku
posiadająca przewagę w izbie poselskiej szlachta
protestancka wysunęła na sejmie w Piotrkowie postulat
utworzenia polskiego kościoła narodowego, niezależnego od
papieża. Wzorem Anglii jego głową miał zostać sam władca.
Król popierał ten projekt do czasu, gdy potrzebował wsparcia
obozu średniej szlachty przeciwko magnatom. Już jednak w
1564 roku całkowicie z niego zrezygnował, ulegając perswazji
nuncjusza Giovanniego Francesca Commendonego. Król wraz z
Senatem przyjął z rąk Commendonego księgę ustaw soboru
trydenckiego na sejmie w Parczewie 7 sierpnia 1564 roku.
W 1568 r. Zygmunt II August zaciągnął od księstwa
pomorskiego pożyczkę na kwotę 100 000 talarów, którą jego
następcy uważali za osobiste zobowiązanie króla i nie
poczuwali się do jej spłaty.
Wobec braku zgody szlachty na podwyższenie podatków
Zygmuntowi Augustowi nie udało się zrealizować wszystkich
zamierzonych reform, w tym zwiększenia stanu wojska.
Pozytywnie natomiast przebiegła unifikacja państwa. Objęła
część ziem Śląska, Mazowsza i Prus Królewskich, zaś przede
wszystkim 1 lipca 1569 w Lublinie zawarta została unia,
która połączyła ostatecznie Koronę Królestwa Polskiego i
Wielkie Księstwo Litewskie w jedno państwo – Rzeczpospolitą
Obojga Narodów, ze wspólnym królem, sejmem, pieniądzem i
polityką zagraniczną. Odrębne pozostały prawa, wojsko, skarb
i urzędy. Podlasie, Wołyń, Kijowszczyzna znalazły się w
Koronie. Unia przyspieszyła rozwój gospodarczy, społeczny i
kulturalny Wielkiego Księstwa Litewskiego, prowadziła do
polonizacji szlachty litewskiej i ruskiej oraz rozszerzała
wpływy kultury polskiej aż na państwo rosyjskie.
W lipcu 1570 zwołał do Szczecina kongres pokojowy, który
zakończył się 13 grudnia podpisaniem pokoju w Szczecinie,
kończącego I wojnę północną. Potwierdzono stan posiadania
stron walczących, Rzeczpospolita zachowała Księstwo
Kurlandii i Semigalii oraz znaczną część Inflant.
Za panowania Zygmunta II Augusta miał miejsce rozkwit
literatury i sztuki renesansowej. Od jego imienia pochodzi
nazwa miasta Augustów.
Zygmunt II August zmarł w 1572 w Knyszynie, jako ostatni
polski monarcha z linii męskiej dynastii jagiellońskiej.
Kolejnym królem polskim, wybranym przez sejm elekcyjny, był
Henryk Walezy (panował 1573–1574).
Pogrzeb Zygmunta Augusta odbył się z zachowaniem wyjątkowego
ceremoniału. Po mszy żałobnej odprawionej w kaplicy zamku w
Tykocinie, kondukt pogrzebowy wyruszył do Krakowa. Ciało
zmarłego wyprowadziło dwudziestu czterech dworzan odzianych
w żałobne kaptury, ze świecami w rękach, oraz ubodzy w
kapach i za świecami. Dalej postępowała procesja złożona ze
stu ubogich z zapalonymi świecami, a za nimi księża i
kapelani królewscy. Za nimi jechał chorąży na czarno okrytym
koniu. Dalej prowadzono czarnego konia z herbami
królewskimi, za którym jechało dwóch chłopców z puklerzami.
Następnie jechał wóz z ciałem monarchy, przykryty czarnym
suknem i zaprzężony w konie także okryte czarnym suknem. Za
karawanem postępowali dostojnicy państwowi ze swoimi
pocztami. W mijanych miejscowościach orszak witano salwami z
dział i broni ręcznej. W nocy przy marach stawiano straż
składającą się z dwóch komorników królewskich, ośmiu
drabantów, dwóch dworzan i dwóch jurgieltników. W Warszawie
kondukt żałobny witało dwustu ubogich i sześćdziesięciu
dworzan ze świecami w dłoniach oraz przedstawiciele
wszystkich cechów rzemieślniczych. Niesiono 10 mar
przybranych złotogłowiem i aksamitem. Ciało wprowadzali
biskupi i opaci. Poprzedzały je oznaki królewskiej władzy i
chorągiew nadworna. Starym zwyczajem rozdawano pieniądze
ubogim. Wygłoszono też cztery mowy okolicznościowe. W
Krakowie na orszak oczekiwali w Bramie Floriańskiej posłowie
dworów zagranicznych, biskupi, opaci i cechy, z
trzydziestoma marami pokrytymi złotogłowiem. Byli również
chorążowie w zbrojach pokrytych czarnym suknem, którzy
postępowali według starszeństwa reprezentowanych przez
siebie ziem. Było też 30 koni przykrytych jedwabiem, żacy,
sześciuset ubogich w kapach i duchowieństwo. Prowadzono
następnie konia okrytego czarnym aksamitem, a dalej, za
królewskimi marami, jechał rycerz w zbroi na koniu w czerni,
z gołym mieczem skierowanym ostrzem ku ziemi. Za nim
postępował chłopiec w zbroi, z tarczą, kopią i proporcem
także spuszczonym ku ziemi, na którym przedstawiony był
Orzeł i Pogoń – herby Obojga Narodów Rzeczypospolitej. Po
nich podążał rycerz w stroju królewskim, za nim dostojnicy
niosący znaki królewskie i sześćdziesięciu dworzan ze
świecami. Orszak zamykała Anna Jagiellonka ze swoim dworem,
prowadzona przez zagranicznych posłów, oraz radni miasta
Krakowa. W takiej asyście odprowadzono ciało zmarłego króla
na Wawel.
![](poczet/krzysjarota2c.jpg)
W dniu następnym dokonano tradycyjnego obchodu miasta z
pustymi marami, nawiedzając kościół św. Franciszka, św.
Anny, św. Szczepana i św. Trójcy, a następnie powrócono na
Wawel. Nazajutrz rozpoczęły się uroczystości w katedrze. We
wszystkich krakowskich kościołach bito w dzwony. Biskup
wygłosił kazanie, a podczas śpiewania Ojcze nasz do świątyni
wjechał rycerz przedstawiający osobę zmarłego króla, który
rzucił się z konia na posadzkę przy marach, symbolizując tym
śmierć króla. Odbyło się też tradycyjne łamanie pieczęci
państwowych (kanclerskiej i podskarbiowskiej) oraz
przenoszenie z mar na ołtarz insygniów koronacyjnych. Na
posadzkę rzucono hełm, tarczę, miecz i kopię.
Zachował się dokładny opis ubioru Zygmunta Augusta do
trumny. Tak więc ciało króla owinięto ceratą (płótno
woskowe) i włożono na nie koszulę z płótna flamandzkiego, a
na koszulę giermak z czerwonego adamaszku, spięty sznurem
złotym, opasującym ciało. Na to wdziano albę z białej
kitajki, a na nią dalmatykę ze złotogłowiu. Stroju dopełniał
płaszcz z altembasu. Na szyi zawieszono łańcuch z krzyżem
wysadzanym diamentami i rubinami, na palce włożono dwa
pierścienie: szmaragdowy i szafirowy. Ręce okryto jedwabnymi
rękawiczkami i blachownicami, a na nogi wdziano buty
złotogłowiowe i pozłacane ostrogi. Do boku przypasano miecz
w srebrnej pochwie, a obok złożono berło i jabłko. Na głowę
włożono biret z czerwonego atłasu, a następnie koronę. Na
piersiach złożona została srebrna pozłacana tabliczka z
łacińskim napisem informującym, kto spoczywa w trumnie. Sama
trumna była obita wewnątrz czarnym aksamitem.
Pogrzeb Zygmunta II Augusta był ostatnim tak wielkim
obrzędem żałobnym w przedrozbiorowej Polsce.
Na polecenie króla zmodernizowano w latach 1544–1547 Stary
Zamek w Kamieńcu Podolskim. W 1544 dobudowano na Zamku
Dolnym w Wilnie renesansowe skrzydło zwane Pałacem Nowym
(Giovanni Cini), obecnie niezachowane. W latach 1551–1568
przebudowano w stylu renesansowym zamek w Niepołomicach. Po
1549 roku rozbudowany został przez Hioba Bretfusa zamek w
Tykocinie (obecnie w odbudowie) oraz dwór królewski w
Knyszynie (niezachowany).
W 1568 roku zaczął być budowany Most Zygmunta Augusta w
Warszawie (ukończony po jego śmierci).
![](poczet/tf.jpg)
|