Eufemia Kujawska
Eufemia kujawska (ur.
ok. 1265r., zm. 18 marca 1308r.) – księżniczka kujawska,
księżna halicka i włodzimierska z dynastii Piastów.
Córka księcia kujawskiego Kazimierza I i jego trzeciej żony,
Eufrozyny, córki księcia opolskiego Kazimierza I. Siostra
księcia kujawskiego, króla Polski Władysława I Łokietka.
Żona księcia halickiego i włodzimierskiego Jerzego Lwowica z
dynastii Rurykowiczów. Matka ostatnich książąt
halicko-włodzimierskich z ruskiej dynastii: Lwa i Andrzeja.
Jedyna zachowana informacja źródłowa potwierdzająca
istnienie Eufemii pochodzi od Jana Długosza, który w swych
Rocznikach podał, że 18 marca 1308 zmarła księżna Eufemia,
córka księcia Kazimierza i żona księcia Rusi Jerzego,
zmarłego w tym samym roku, 21 kwietnia, w dniu św. Jerzego i
w rocznicę swych urodzin. W literaturze książęta występujący
w przekazie polskiego kronikarza zostali zidentyfikowani z
Kazimierzem I kujawskim i Jerzym Lwowicem. Na tej podstawie
historycy ustalali kolejne informacje dotyczące kujawskiej
Piastówny.

Kazimierz I
Kujawski
ojciec
Eufemii Kujawskiej |

Eufrozyna
Opolska
matka
Eufemii Kujawskiej |

Leszek Czarny
brat
Eufemii Kujawskiej |
Siemomysł
Inowrocławski
brat
Eufemii Kujawskiej |

Władysław I
Łokietek
brat
Eufemii Kujawskiej |

Siemowit
Dobrzyński
brat Eufemii Kujawskiej |
Kazimierz II
Łęczycki
brat
Eufemii Kujawskiej |
Jerzy Lwowic
mąż
Eufemii Kujawskiej |
Maria Juriewa
córka
Eufemii Kujawskiej |
Andrzej II Halicki
syn
Eufemii Kujawskiej |
Lew Jurijowicz
syn
Eufemii Kujawskiej |
Anastazja Halicka
córka
Eufemii Kujawskiej |
Niemożliwe jest, aby mężem Eufemii był dynasta
niepojawiający się w żadnym ruskim źródle. Ze znanych
książąt ruskich o imieniu Jerzy jedynie książę
halicko-włodzimierski może być brany pod uwagę, ponieważ
zgony pozostałych nastąpiły przed 1308 lub też wiele lat
później.
Potencjalnym ojcem Eufemii mógł być: Kazimierz I kujawski,
jego syn Kazimierz II łęczycki, albo Kazimierz bytomski. Za
jej pochodzeniem z trzeciego małżeństwa Kazimierza
kujawskiego, z Eufrozyną opolską, przemawia ścisła
współpraca Władysława Łokietka z Jerzym, a następnie z jego
synami, bardziej zrozumiała w przypadku, gdyby Piastówna
była siostrą Łokietka niż jego bratanicą. W dokumencie
Łokietka z 27 czerwca 1315 wymienieni są bezimiennie
książęta ruscy, nazwani siostrzeńcami – w literaturze
identyfikowani z Juriewicami halicko-włodzimierskimi. Na
korzyść omawianej filiacji świadczy także niemożność
wytłumaczenia w inny sposób konieczności dyspensy,
udzielonej 19 sierpnia 1324 przez papieża Jana XXII, dla
małżeństwa Kazimierza I cieszyńskiego i Eufemii mazowieckiej
z racji zachodzącego między nimi pokrewieństwa w stopniu
czwartym dotykającym trzeciego. Wreszcie w źródłach nie ma
informacji o potomstwie ani nawet o małżeństwie Kazimierza
II łęczyckiego. Gdyby zaś Eufemia była córką Kazimierza
bytomskiego, to wychodząc za Jerzego, poślubiałaby zapewne
brata swej matki. W związku z powyższym w literaturze
Piastówna uchodzi za córkę Kazimierza I kujawskiego i
Eufrozyny opolskiej.
Małżeństwo jej rodziców zostało zawarte w połowie 1257,
ojciec zmarł 14 grudnia 1267. Zatem Eufemia urodziła się
najprędzej w następnym roku po ślubie, a najpóźniej jako
pogrobowiec w 1268. W literaturze jej narodziny kładzie się
na ok. 1265. Z braku źródeł dokładniejsza data urodzenia
jest niemożliwa do ustalenia.
Jej imię najprawdopodobniej nawiązywało do bratowej matki,
Eufemii, żony Władysława opolskiego a córki księcia
wielkopolskiego Władysława Odonica. Istnieje też możliwość,
mniej prawdopodobna, że otrzymała miano nawiązujące do córki
jednego z książąt pomorskich: Świętopełka, z którym od ok.
1257 ojca Kazimierzówny łączyły przyjazne relacje, lub
Mściwoja II, od 1258 męża siostrzenicy księcia kujawskiego,
Judyty, hrabianki Breny.
Jak podał Jan Długosz, Eufemia była żoną księcia halickiego
i włodzimierskiego Jerzego z dynastii Rurykowiczów. W
źródłach nie zachowała się data ich ślubu. Z pewnością
małżeństwo zostało zawarte przed drugą połową 1290, kiedy
Władysław Łokietek wydał za mąż, za króla Węgier Andrzeja
III, swoją bratanicę Fenennę. Gdyby do tego czasu siostra
Łokietka pozostała niezamężna, to ona poślubiłaby Arpada. W
literaturze dominują dwa stanowiska dotyczące daty ślubu
Eufemii z Jerzym.
Pierwsze z nich głosi, że do zawarcia małżeństwa doszło
latem 1289. W rywalizacji o tron krakowski pomiędzy
Bolesławem II płockim a Henrykiem IV Prawym Władysław
Łokietek wspomagał mazowieckiego kuzyna. Według tej hipotezy
latem 1289 sytuacja uległa zmianie, gdy książę płocki
postanowił wydzielić bratu, Konradowi II czerskiemu, część
ziemi sandomierskiej. Wówczas rycerstwo małopolskie
sprzeciwiające się książęcemu planowi zaczęło popierać
księcia kujawskiego. Ten, aby umocnić swoją pozycję, zawarł
sojusz z Lwem Daniłowicem zwrócony przeciwko dotychczasowym
kandydatom do krakowskiego tronu. W zamian za pomoc wojskową
przeciw Piastom mazowieckim książę halicki miał otrzymać
ziemię lubelską. Potwierdzeniem układu między Łokietkiem a
Lwem halickim miał być ślub siostry Piasta kujawskiego z
synem Romanowicza.
Według drugiego poglądu, zbliżonego do pierwszego, związek
Piastówny z Rurykowiczem został zawarty między wrześniem
1289 a 23 czerwca 1290. Powodem małżeństwa było stworzenie
sojuszu kujawsko-rusko-czeskiego skierowanego przeciwko
księciu wrocławskiemu Henrykowi IV Prawemu, który po śmierci
Leszka Czarnego w 1288 został księciem krakowskim. Zamiarem
sprzymierzonych było usunięcie wrocławskiego Piasta z
krakowskiego tronu. Celem Władysława Łokietka było
opanowanie Małopolski, która u schyłku XIII w. odgrywała
dominującą rolę w działaniach książąt piastowskich. Król
Czech Wacław II nie chciał dopuścić do wzrostu potęgi
księcia wrocławskiego, będącego w antyczeskim sojuszu z
królem Węgier Władysławem IV i czeskim możnowładcą Zawiszą z
Falkenštejnu. Natomiast Lew halicki, sąsiadując od zachodu z
Małopolską, a od południa z Węgrami, obawiał się
potencjalnego porozumienia antyruskiego. Zgodnie z tą
hipotezą ślub Eufemii i Jerzego poprzedziły: zjazd w Opawie
z 15 sierpnia 1289, na którym Łokietek, Lew i Wacław II
podpisali układ o wzajemnej pomocy, a także zajęcie Krakowa
przez Henryka IV Prawego, co miało miejsce 24 sierpnia 1289.
Termin końcowy zawarcia małżeństwa między Kazimierzówną a
Jerzym wyznacza według tego poglądu śmierć księcia
wrocławskiego.
Książęta ruscy okazali się dla Łokietka cennymi
sojusznikami. Posiłkowali go w latach 1300 i 1302 w trakcie
walk z Wacławem II czeskim.
Na podstawie analizy przekazu Długosza dzienną datę narodzin
męża Eufemii historycy kładą na 21, 23 lub 24 kwietnia,
natomiast datę roczną różni badacze określają na lata od
1247 do 1259. Jerzy pochodził z małżeństwa księcia
halickiego Lwa I z Konstancją, córką króla Węgier Beli IV.
Przed poślubieniem Eufemii był żonaty z nieznaną z imienia
córką księcia twerskiego Jarosława Jarosławica. Po śmierci
ojca objął panowanie w księstwie halicko-włodzimierskim.
Zmarł 21, 23 lub 24 kwietnia 1308.
Ze związku Eufemii i Jerzego narodziło się troje bądź czworo
dzieci: Lew, Andrzej, Maria i być może Anastazja. Synowie
byli ostatnimi książętami halicko-włodzimierskimi z dynastii
Rurykowiczów. Maria poślubiła Trojdena, syna księcia
mazowieckiego Bolesława II, z małżeństwa z którym pochodził
m.in. Bolesław, po śmierci wujów osadzony przez Władysława
Łokietka na tronie halicko-włodzimierskim. Natomiast
Anastazja wyszła za mąż za księcia twerskiego Aleksandra
Michałowica, z którym miała m.in. córkę Juliannę, matkę
wielkiego księcia Litwy i króla Polski Władysława Jagiełły.
Według przekazu Jana Długosza Eufemia zmarła 18 marca 1308,
nieco ponad miesiąc przed swym mężem. Miejsce jej pochówku
nie jest znane.

|