Maria Habsburżanka
Maria Habsburżanka,
Maria Węgierska, Maria Austriacka (ur. 15 września 1505 w
Brukseli, zm. 18 października 1558 w Cigales) –
arcyksiężniczka austriacka, księżniczka burgundzka i
infantka kastylijska, córka Filipa Pięknego i Joanny
Szalonej.
Królowa Czech i Węgier w latach 1522–1526 jako żona Ludwika
I (II) z dynastii Jagiellonów, w 1527 regentka na Węgrzech w
zastępstwie brata Ferdynanda, namiestniczka Niderlandów w
latach 1531–1556 w imieniu drugiego brata Karola.
![](poczet/_PRZ8929.jpg)
Ludwik II
Jagiellończyk
mąż Marii Habsburżanki |
Maria urodziła się jako
trzecia córka Filipa, władcy Niderlandów od 1482 i króla
Kastylii od 1504, pochodzącego z leopoldyńskiej linii
Habsburgów, oraz jego żony Joanny, dziedziczki Królów
Katolickich. Była ich piątym, przedostatnim dzieckiem z
sześciorga, opuszczonym na zawsze przez rodziców kilka
miesięcy po narodzinach. Dwóch braci Marii zostało
cesarzami, a wszystkie siostry poślubiły królów.
Przedostatnia córka Filipa i Joanny przyszła na świat w
brukselskim pałacu Coudenberg 15 września 1505 przed
południem. Z dokładnością co do godziny narodziny
dziewczynki odnotowali poeta i kronikarz Jean Molinet oraz
wenecki ambasador i humanista Vincenzo Querini. Spotykane w
literaturze przedmiotu daty 13 i 17 września są
nieprawdziwe.
Kilka dni później dziewczynka została ochrzczona w obecności
cesarskiego dziadka Maksymiliana I przez biskupa Arras.
Otrzymała imię po księżnej Burgundii Marii Bogatej, swojej
babce ojczystej.
Wychowywała ją ciotka
Małgorzata, będąca od 1507 generalną namiestniczką
Niderlandów. Edukacja królewny nie różniła się od tej, jaką
w Mechelen otrzymali jej najstarszy brat i siostry, przy
czym dzieci Filipa Pięknego nie różnicowano w tym zakresie
pod względem płci. W późniejszym okresie Maria wychowywana
była w Wiedniu i Innsbrucku. Wykształcenie pozwalało jej na
studiowanie prac teologicznych, a znajomość sztuki na
patronowanie artystom i gromadzenie cennych zbiorów. W
późniejszym wieku zaznajomiła się z dziełami Marcina Lutra.
Zgromadziła jedną z największych ówcześnie bibliotek
prywatnych.
Władała czterema językami:
łaciną, francuskim, flamandzkim i niemieckim, a
prawdopodobnie w późniejszym czasie opanowała w niewielkim
stopniu język węgierski. Tak samo jak jej ojciec i dziadek
ojczysty, była bardzo muzykalna, grała na kilku
instrumentach strunowych i klawiszowych. Potrafiła też
wykonywać skomplikowane koronki, podobnie jak jej ciotka.
Strzelała z łuku, znakomicie jeździła konno, a jej ulubioną
rozrywką było polowanie z sokołem. Jako 45-letnia kobieta
potrafiła zimą przy niesprzyjającej aurze przemierzyć konno
odległość z Brukseli do Augsburga w dwanaście dni, podczas
gdy wytrwali jeźdźcy zwykle potrzebowali na przebycie tej
drogi o połowę czasu więcej.
Podziwiana przez Pierre’a Brantôme’a, który oceniał, że
prowadziła wojnę jak Amazonka, natomiast przez Erazma z
Rotterdamu, z którym korespondowała i który dedykował jej
dzieło Vidua christiana, określana jako najwybitniejsza
kobieta swoich czasów.
W związku z planami matrymonialnymi opuściła Mechelen w 1514
i zamieszkała w Wiedniu, a od 1516 w Innsbrucku. Na mocy
postanowień zawartych na zjeździe wiedeńskim 22 lipca 1515
została poślubiona młodszemu od siebie o rok dziedzicowi
Władysława Jagiellończyka w katedrze św. Szczepana w trakcie
podwójnej ceremonii. Choć małżeństwo z królewiczem Ludwikiem
rzeczywiście zostało zawarte personalnie (podczas gdy
siostra Ludwika Anna poślubiła per procura nieokreślonego,
jednego z dwóch braci Marii), to nie zostało ono dopełnione
z uwagi na niepełnoletność nupturientów, natomiast po
rychłej śmierci formalnego teścia Marię można było tytułować
królową od marca 1516.
Po śmierci cesarza odbyły się dalsze pertraktacje między
jego dziedzicem Karolem, najstarszym bratem Marii, a dworem
budzińskim w sprawie podwójnych związków Jagiellonów z
Habsburgami, z których na władcę Austrii i męża Anny został
wybrany Ferdynand. W grudniu 1520 zaślubiny obu par zostały
powtórzone per procura wraz z symbolicznymi pokładzinami.
Posagi królewien w wysokości 200 tysięcy złotych węgierskich
jako równoważące się nie miały być wypłacone. Natomiast w
kontrakcie ślubnym Marii zostały zapisane na jej utrzymanie
dochody z siedmiu miast i zamków czeskich i górnowęgierskich
oraz kopalń soli w okolicach Syhotu Marmaroskiego.
Wiosną 1521 udała się do Linzu, gdzie uczestniczyła w ślubie
brata Ferdynanda z Anną Jagiellonką, a następnie przez
Wiedeń wyruszyła do Pożonia, by spotkać się ze swoim mężem i
powtórzyć oraz dopełnić małżeństwo. Mimo zagrożenia najazdem
tureckim Maria nie posłuchała poleceń Ludwika i kontynuowała
podróż do Budy, gdzie przybyła w czerwcu. Być może zakaz
związany z dalszą jazdą był efektem intryg antyhabsburskiego
stronnictwa na Węgrzech. Mogło ono planować anulowanie
nieskonsumowanego związku z wciąż formalnie niepełnoletnim
władcą, w którego imieniu rządziła rada regencyjna,
kierowana przez jego krewnego Jerzego z Ansbachu, prymasa
Tamása Bakócza i burgrabiego stolicy Jánosa Bornemisszę.
Dopiero po uznaniu przez sejm pełnoletności Ludwika, co
nastąpiło w grudniu 1521, Maria Habsburżanka została
koronowana na królową Węgier w Białogrodzie Królewskim 11
stycznia 1522. Koronacji dokonał biskup Agram (Zagrzebia) z
Królestwa Chorwacji, którym był Simon Erdődi. Dwa dni
później w Budzie odbyła się konfirmacja zawartego wcześniej
małżeństwa pary królewskiej.
Pod wpływem starań Marii po ponad miesiącu małżonkowie
wyjechali do Królestwa Czeskiego, w których władca nie był
od czasu wstąpienia na tron. Po przybyciu do drugiego
królestwa 1 czerwca 1522 Maria została namaszczona na
władczynię Czech w praskiej katedrze św. Wita. W
uroczystościach koronacyjnych nowej królowej w Pradze wzięło
udział wielu książąt Rzeszy, w tym książę saski Jerzy
Brodaty z żoną Barbarą Jagiellonką, książę legnicki Fryderyk
II i wielki mistrz krzyżacki Albrecht Hohenzollern.
Maria początkowo swoje
obowiązki królewskie traktowała niezbyt poważnie, naśladując
męża również w upodobaniu do zabaw, uczt, polowań i innych
niewyszukanych rozrywek. Agent wenecki donosił, że
odznaczała się takim obżarstwem, że wręcz przypisywał jego
następstwom niemożność zajścia w ciążę. Marii po pewnym
czasie udało się jednak „ukrócić w dużej mierze wszechwładzę
dworskiej kamaryli, której Ludwik był całkowicie
podporządkowany”, a korzystając z własnych zasobów
finansowych, doprowadziła do stworzenia swojego stronnictwa
dworskiego, otaczała się humanistami i zajęła odpowiednim
wyposażeniem królewskiego dworu.
Rosnące wpływy królowej wiązały się również z jej bogatym
uposażeniem ziemskim i dochodami zapisanymi jej przez męża w
styczniu 1522. Majątek królowej obejmował m.in. kilkanaście
posiadłości na terenie Górnych Węgier i Siedmiogrodu, w tym
przychody z miast górniczych wraz z kopalniami rudy żelaza,
miedzi, srebra, a nawet złota. Ponadto na przełomie 1522 i
1523 królowa otrzymała oprawę w Czechach z ośmioma miastami.
Maria dysponowała także wpływami podatkowymi z Dolnych Łużyc
oraz posiadała prawo bicia monety. Była właścicielką mennicy
świdnickiej, czerpiąc z niej dochody, których część mogła
przekazywać innym osobom, np. tysiąc złotych margrabiemu
brandenburskiemu Jerzemu, jak też wydając pozwolenia na
bicie różnych typów monet. Półgroszki świdnickie, bite aż do
1528 pod imieniem Ludwika, niezwykle podobne do półgroszy
koronnych, pełniły na polskich ziemiach rolę fałszywej
monety, będąc przyczyną poważnych problemów dyplomatycznych
i gospodarczych.
Związek zawarty przez dwoje nastolatków, który przerodził
się w autentyczne uczucie i układał harmonijnie, zakończył
się śmiercią młodego króla w bitwie pod Mohaczem w sierpniu
1526. Od tej pory Maria przywdziała żałobę, z której nie
zrezygnowała do końca życia, nosząc prosty, czarny strój bez
ozdób i wdowie zawicie, ukazane na jej licznych portretach.
Aby podkreślić, że jest wdową po królu Węgier, jej strój
utrzymany był w stylu węgierskim. Nigdy już nie wyszła za
mąż, twierdząc, że będzie wierna Ludwikowi „aż po grób”,
odrzucając kolejnych konkurentów, m.in. króla Szkocji Jakuba
V i palatyna reńskiego Fryderyka II.
Rezydując w latach 1526–1527 w Pożoniu, bezdzietna Maria
zaangażowała się w zapewnienie pozostawionych przez jej męża
tronów bratu i jego żonie, doradzając Ferdynandowi (m.in. na
spotkaniu z nim w Heidelbergu), a nawet poświęcając własne
srebra stołowe, aby przetopić je na monety. Po wyborze
arcyksięcia na króla Czech w październiku 1526, a na władcę
Węgier na zwołanym przez królową wdowę sejmie w grudniu
1526, Maria była namiestniczką Ferdynanda na Węgrzech od
stycznia do października 1527. Zarządzanie krajem było
utrudnione z uwagi na niepokoje społeczne i problemy
finansowe. Przede wszystkim zaś walkę o władzę podjął
konkurent Ferdynanda do tronu Jan Zápolya, jeden z
najpotężniejszych właścicieli ziemskich w kraju, także
obwołany królem Węgier i koronowany w listopadzie 1526,
który zajął większą część oprawy wdowiej Marii. Propozycja
rozstrzygnięcia sukcesji na Węgrzech poprzez poślubienie
królewskiej wdowy przez Jana Zápolyę została przez nią
odrzucona. Maria Habsburżanka oświadczyła, że wolałaby
wstąpić do klasztoru, niż zdradzić własnego brata,
wzmacniając pozycję jego wroga.
Gdy w lutym 1528 Ferdynand ponownie zaproponował siostrze
regencję, odmówiła, pozostając jednak w kraju, a od lata
1528 do 1529 przebywając na Morawach, skąd na przełomie 1529
i 1530 udała się do Linzu, gdzie w styczniu 1530 zastępowała
brata podczas obrad austriackiego sejmu krajowego. Ponieważ
ziemie węgierskie, do których użytkowania Maria miała prawo,
zostały zajęte przez Zápolyę, a potem sułtana Sulejmana,
brat musiał utrzymywać Marię, zapisując jej m.in.
niewystarczające dochody ze skarbu dolnoaustriackiego oraz
miasto Celje i zamek cylejski. Nie będąc w stanie odzyskać
ani dóbr, ani odszkodowania za nie na drodze dyplomatycznej,
Maria ostatecznie zrezygnowała ze swoich pretensji do
dochodów z Węgier, Czech i Austrii na rzecz brata, po
zagwarantowaniu jej przez niego w 1548 rocznej renty w
wysokości 34 tysięcy złotych węgierskich.
Gdy w grudniu 1530 zmarła
ciotka królowej wdowy Małgorzata, w styczniu 1531 Maria
przyjęła propozycję najstarszego brata Karola V, by została
jej następczynią na stanowisku namiestniczki Niderlandów,
gdzie też się przeniosła. W październiku 1531 cesarz
osobiście przedstawił ją niderlandzkim stanom jako nową
zarządczynię. W 1532 doszło do ostrego konfliktu Marii z
patrycjatem Brukseli, który zakończył się w styczniu 1533 po
powitaniu wjeżdżającej do miasta namiestniczki przez bosych
na znak pokory mieszkańców. W 1538-1539 musiała stłumić
powstanie antyhabsburskie w Gandawie, zakończone wjazdem
Marii do miasta, tym razem w towarzystwie brata. Władczyni
wspierała go w podboju kolejnych prowincji, w tym Fryzji w
1536 i Geldrii w 1543. Zajmowała się również kwestami
wojskowymi, rozbudowując fortyfikacje i wznosząc twierdze,
zajmując się zaopatrzeniem, opracowując plany ofensywy i
defensywy, a nawet przedstawiając bratu teoretyczne
założenia planu kampanii i biorąc osobiście udział w
walkach. Po wkroczeniu oddziałów francuskich do Niderlandów
w 1536, odziana w posrebrzany pancerz, wraz z wojskiem
wyruszyła w pole.
Ostatecznie po 12 latach
rządów namiestniczych Maria administrowała siedemnastoma
prowincjami Niderlandów. W znacznej mierze pod jej wpływem
Karol w 1548 na sejmie w Augsburgu przeprowadził uznanie ich
za kraj wchodzący w skład Rzeszy, co „miało istotne
znaczenie dla scementowania prowincji niderlandzkich w jeden
organizm państwowy”. W 1549 Niderlandy zostały objęte
sankcją pragmatyczną jako kraj pod dziedzicznym panowaniem
Habsburgów, pozostającym w unii personalnej z królestwem
rządzonym przez tę dynastię. „Odegrała znaczną rolę w
zjednoczeniu kraju i wzmocnieniu go wobec ścierających się w
Niderlandach wpływów francuskich i hiszpańskich”.
Ziemiami niderlandzkimi Maria zarządzała „w innym stylu niż
Małgorzata – przypisywano jej surowość – lecz równie
skutecznie”. W sprawowaniu władzy pomagały jej talenty
organizacyjne i dyplomatyczne, zręczność polityczna,
dalekowzroczność, umiejętność szybkiego podejmowania
decyzji, w tym stawiania wszystkiego na jedną kartę, ale też
tolerancja religijna, odróżniająca ją od brata, który nie
podzielał jej dążenia do zapobiegania konfliktom między
protestantami a katolikami oraz zaprowadzenia
równouprawnienia wyznaniowego. Podobno była wyjątkiem wśród
doradców politycznych Karola, ponieważ akurat z nią nie
lubił wdawać się w kłótnie.
Z braćmi cały czas prowadziła regularną korespondencję
traktującą „o polityce i ciągle o polityce”, do której po
paix des dames dołączyła najstarsza siostra. W sprawach
niderlandzkich zasypywała Karola szczegółowymi raportami, z
którymi nie był w stanie się zapoznać bez sporządzenia z
nich uprzednio wyciągów przez sekretarzy, co szybko
odkrywszy, „bardzo pokornie” oświadczyła, że nie życzy sobie
pośredników, nie jest niczyją poddaną i nie pozwoli na
podważanie jej władzy. Do tego straszyła stale brata
rezygnacją z urzędu.
Po 1547 zamieszkała z nią w
Brukseli siostra Eleonora, podwójna wdowa po królach
Portugalii i Francji. Maria podjęła się wychowania
nieślubnej bratanicy Małgorzaty, która po latach została
kolejną namiestniczką Niderlandów, jak również siostrzenic
Doroty i Krystyny, z których ostatnia, bardzo przywiązana do
rzekomo oschłej ciotki, zamieszkała z nią po stracie
drugiego męża.
Rezydowała przeważnie w Brukseli, którą uczyniła swoją
oficjalną stolicą. Posiadała również podarowane jej przez
Karola posiadłości w Binche i Mariemont niedaleko Morlanwelz,
gdzie zbudowała renesansowe rezydencje.
Po oficjalnej rezygnacji Karola z władania Niderlandami na
rzecz syna Filipa, która nastąpiła 25 października 1555,
Maria również postanowiła ustąpić. Zapowiedziała oddanie
urzędu namiestniczki, argumentując: „Widzę nowe pokolenie,
do którego zwyczajów ani mogę, ani chcę się dopasować”. W
swojej mowie pożegnalnej stwierdziła: „Ze względu na moją
gorliwość, by służyć poddanym, robiłam więcej, niż przystoi
na moim stanowisku i wbrew memu powołaniu kobiety”. Na jej
miejsce został wyznaczony sabaudzki książę Emanuel Filibert.
Przejęcie funkcji przez następców Karola i Marii nastąpiło
dopiero w styczniu 1556 po notarialnym potwierdzeniu aktu
abdykacji dotyczącego Hiszpanii i jej dominiów.
Po rezygnacji z urzędu namiestniczki we wrześniu 1556
wyjechała wraz z siostrą Eleonorą do Hiszpanii, gdzie
osiadły. Chcąc towarzyszyć bratu, rezydującemu w
estremadurskim klasztorze w Yuste, zamieszkały w pobliskiej
Jarandilli. Maria mocno przeżyła śmierć siostry, której
towarzyszyła w podróży do Badajoz na spotkanie z jej jedyną
córką i która zmarła w jej obecności w drodze powrotnej do
Estremadury w lutym 1558.
Maria Węgierska była wielokrotnie proszona o powrót na
stanowisko w Niderlandach, ale odmawiała. W końcu we
wrześniu 1558 wyraziła zgodę na ponowne objęcie
namiestnictwa, lecz jej plany pokrzyżowała choroba i śmierć.
Królowa, mimo wielu dowodów jej sprawności fizycznej,
odporności na trudy i podejmowania wysiłków w najcięższych
sytuacjach, nigdy nie cieszyła się znakomitym zdrowiem. W
szczególnie stresujących okolicznościach, zarówno po śmierci
męża na Węgrzech, jak i w czasie sprawowania namiestnictwa w
Niderlandach, cierpiała na duszności, arytmię, opuchliznę
kończyn i omdlenia.
Po doznaniu dwóch zawałów na wieść o śmierci brata Karola,
nazywanego przez nią „wszystkim na świecie”, przeżyła go
jedynie o miesiąc. Zmarła w Cigales 18 października 1558 na
kolejny atak serca.
Początkowo została pochowana w pobliskim Valladolid, skąd
jej zwłoki na rozkaz bratanka Filipa II przeniesiono do
Madrytu i złożono w Eskurialu. Trumna z ciałem Marii
spoczęła w krypcie pod głównym ołtarzem. Natomiast pomnik
nagrobny z pozłacanymi rzeźbami orantów z rodziny cesarza
Karola, w tym Marii, autorstwa Pompea Leoniego, stanął w
prezbiterium bazyliki po 1590.
![](poczet/tf.jpg)
|