Jan I Luksemburski
Jan I Luksemburski, Jan Ślepy (cz. Jan Lucemburský, niem.
Johann von Luxemburg; ur. 10 sierpnia 1296, zm. 26 sierpnia
1346 pod Crécy) – hrabia Luksemburga od 1309, król Czech od
1310, tytularny król Polski w latach 1310–1335.
Elżbieta Przemyślidka
żona Jana I Luksemburskiego |
Syn cesarza rzymskiego narodu niemieckiego Henryka VII. W
młodości był silnie związany z kulturą francuską (podobnie
jak jego ojciec), początkowo mieszkał w Paryżu na dworze
króla Filipa Pięknego. Dzięki zaaranżowanemu małżeństwu z
córką Wacława II Elżbietą i wpływom swojego ojca-cesarza
otrzymał jako piętnastolatek koronę Czech po wymarłych
Przemyślidach; koronowano go na króla czeskiego w lutym 1311
roku. W 1313 roku zmarł we Włoszech jego ojciec-cesarz, a on
sam nie potrafił przekonać elektorów do poparcia jego
kandydatury na cesarza, na którego wybrano w 1314 roku
Ludwika IV Wittelsbacha.
W rywalizacji o tron niemiecki w Rzeszy między Ludwikiem IV
Wittelsbachem i Fryderykiem Pięknym z rodu Habsburgów Jan
Luksemburski poparł w początkach swego panowania Ludwika. W
czerwcu 1336, w trakcie walk o obsadę tronu w Karyntii, Jan
Luksemburczyk zorganizował wyprawę przeciwko Habsburgom. W
jego wyprawie brał udział również polski król Kazimierz III
Wielki.
W 1341 roku rozpoczął się jego konflikt z cesarzem Ludwikiem
IV Bawarskim Wittelsbachem na tle małżeństwa jego syna Jana
Henryka z posiadającą prawa do Tyrolu i Karyntii hrabiną
Małgorzatą Maultasch. Pięć lat później Jan Luksemburski
dzięki wsparciu papieża i części niemieckich książąt zemścił
się i spowodował, że Ludwika pozbawiono w 1346 r.
cesarskiego tronu i podczas ponownej elekcji wybrano jego
syna, nowego cesarza Karola IV, na króla Niemiec.
Jan Luksemburski używał tytułu króla Polski w swej
oficjalnej tytulaturze, jednak jak wynika z późniejszych
źródeł, swoje pretensje ograniczał do dawnego królestwa
Przemysła II (czyli Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego), bo
koronacja Władysława Łokietka, zdaniem ówczesnych, formalnie
nie naruszała w niczym jego praw.
Jan Luksemburski dopiero w początkach 1327 postanowił
upomnieć się o polskie dziedzictwo Wacława II, do którego
miał powszechnie respektowane tytuły prawne, przy dość
słabych prawach do niego swojego poprzednika. Zajęty
wewnętrznymi konfliktami w Czechach i zaangażowany w spory w
Niemczech, nie mógł zapobiec koronacji Łokietka w Krakowie w
1320 r. Znając upór Łokietka władca czeski wiedział, że może
odzyskać Wielkopolskę i Pomorze jedynie na drodze zbrojnej,
a do niej mogło dojść dopiero po odpowiednim dyplomatycznym
przygotowaniu. Działania Łokietka przeciwko Brandenburgii,
skierowane przeciwko czeskiemu sojusznikowi Ludwikowi
Bawarskiemu, umocniły jednak sojusz luksembursko-bawarski.
Król Czech mógł w tej sytuacji liczyć na wsparcie cesarza.
Innym problemem, który musiał rozwiązać Jan, było stanowisko
węgierskich Andegawenów, którzy wspierali Łokietka.
Prowadził więc rokowania z dworem węgierskim na temat
małżeństwa swej córki Anny z Władysławem, synem króla
węgierskiego Karola Roberta. Zakończyły się one 13 lutego
1327 zawarciem układu w Trnawie. Dokument traktatowy nie
wymieniał Władysława Łokietka jako sojusznika węgierskiego i
król czeski mógł uznać to za sukces swej dyplomacji oraz
odczytać jako pozostawienie mu przez Andegawenów swobody
działania w Polsce. Równocześnie z pertraktacjami z dworem
węgierskim przygotowywał się do wyprawy na państwo Łokietka
nakładając na poddanych nowe podatki na wystawienie wojska,
z którym miał ruszyć na Polskę.
Wyprawa wojsk czeskich zatrzymała się dopiero u bram Krakowa
i tylko skuteczna interwencja dyplomatyczna Węgier, w
których interesie nie leżała likwidacja królestwa Władysława
Łokietka, uratowała je przed uzależnieniem od Czech. Jan
Luksemburski odstąpił od oblężenia i powrócił przez Śląsk do
Czech.
Nieoczekiwany wymarsz wojsk czeskich na Łokietka musiał
zrobić odpowiednie wrażenie na książętach śląskich, którzy
bali się energicznych działań Władysława Łokietka kolejno
podporządkowującego sobie poszczególne polskie księstwa. Gdy
wojska czeskie oblegały Kraków, do Opawy zostali wezwani
przez Jana Luksemburskiego polscy książęta Bolesław
niemodliński, Leszek raciborski, Kazimierz cieszyński,
Władysław kozielsko-bytomski i złożyli Janowi
Luksemburskiemu w dniach 18 i 19 lutego 1327 roku hołd jako
królowi Polski i królowi Czech. Następnie w Bytomiu hołd
złożył mu 24 lutego Jan oświęcimski. Następnie Jan
Luksemburski udał się do Wrocławia, gdzie hołd złożyli mu
Bolesław opolski i Henryk VI wrocławski.
Jan Luksemburski wspierał działania Zakonu Krzyżackiego i w
związku z tym w końcu 1328 ruszył wraz z nimi przeciwko
Litwie, która była w sojuszu z Łokietkiem. W związku z tym,
gdy Jan i Krzyżacy walczyli z wojskami litewskimi Łokietek
lojalnie zaatakował Krzyżaków najeżdżając ziemię chełmińską.
Miało to fatalne skutki dla Łokietka, ponieważ dzięki
propagandzie Krzyżaków odebrano ten najazd jako atak na
chrześcijan, którzy walczyli z poganami. Od Łokietka
zdystansował się nawet papież, a Jan Luksemburski wracając z
krucjaty zawarł w marcu 1329 w Toruniu układ sojuszniczy z
Krzyżakami nadając im jako król Polski (którym nie był, bo
się nie koronował) Pomorze Gdańskie, co wzmocniło krzyżackie
prawa do tej dzielnicy.
Następnie podbił z Krzyżakami ziemię dobrzyńską i skierował
się na Mazowsze. Po rozpoczęciu oblężenia Płocka niewidzący
szans na obronę książę Wacław płocki skapitulował i 29 marca
1329 złożył Janowi Luksemburskiemu hołd lenny ze swego
księstwa, przez co księstwo płockie znalazło się pod czeskim
zwierzchnictwem.
Wracając z pełnej sukcesów wyprawy pruskiej król czeski Jan
Luksemburski zatrzymał się we Wrocławiu, gdzie na przełomie
kwietnia i maja 1329 jego lennikami zostali: Jan ścinawski,
Bolesław brzesko-legnicki, Konrad oleśnicki i Henryk
żagański. W czasie sporu z biskupem Nankerem o zamek został
przez niego wyklęty.
W 1335 przy mediacji króla węgierskiego Karola Roberta na
zjeździe w Wyszehradzie Kazimierz Wielki wykupił czeskie
prawa do korony polskiej za ogromną jak na owe czasy sumę 20
tys. kop groszy praskich (dwukrotność rocznych dochodów z
żup solnych w Wieliczce). Traktat nie zawierał żadnych
zobowiązań Kazimierza względem podporządkowanego przez Jana
Śląska. Pokój umocniono projektem małżeństwa wnuka Jana
Luksemburskiego – Jana, syna księcia Henryka XIV
dolnobawarskiego i Małgorzaty Luksemburskiej – i córki
Kazimierza, Elżbiety.
Wiosną 1345 książę świdnicki Bolko II Mały został najechany
przez Jana Luksemburczyka. Kazimierz Wielki w odwecie
uderzył w czerwcu na księstwo opawskie. W odwecie Jan
Luksemburski wyprawił się na leżącą na Górnym Śląsku ziemię
wodzisławską, tam stanął 29 czerwca 1345, obozem pod
Wodzisławiem, jednakże Kazimierz Wielki bitwy nie przyjął i
wycofał się, co w kolei pociągnęło za sobą wyprawę czeską
skierowaną na Kraków. 12 lipca 1345 roku Jan Luksemburski
stanął pod Krakowem i oblegał go nieskutecznie przez osiem
dni. W tym czasie Czesi zostali pobici pod Miechowem i
Będzinem, w związku z czym Jan Luksemburczyk zmuszony był
wycofać się spod Krakowa, a we wrześniu doszło do rozejmu
między walczącymi stronami.
Jan przebywał głównie we Francji i Luksemburgu. W Czechach
przebywał rzadko wykorzystując je jedynie jako źródło
finansowania swoich wypraw. W jego zastępstwie rządził w
nich jego syn Karol (ówczesny margrabia Moraw). Tytuł króla
Czech, stanowił dla Jana awans w hierarchii feudalnej,
ponieważ z urodzenia był jedynie władcą Luksemburga i
lennikiem króla Francji.
W latach 20. i 30. XIV wieku był aktywny w polityce
włoskiej, gdzie utworzył w Lombardii quasi-państwo z
rywalizujących miast, księstw i republik. Obejmowało ono
miasta Bergamo, Bobbio, Brescia, Cremona, Mediolan, Novara,
Pawia, Lukka. Po tym gdy wyjechał w 1331 do Francji, jego
16-letni syn Karol nie potrafił już tam utrzymać władzy, bez
sukcesu walcząc z ligą miast włoskich. Po klęsce 14 kwietnia
1333 w bitwie pod Ferrarą Karol wyjechał na Morawy.
W swym rodzimym księstwie znany jest z tego, iż
zapoczątkował dobroczynny festiwal Scheuberfouer
organizowany od 1340 na placu de Glacis w Luksemburgu.
W 1319 Jan wraz z rycerzami ogłosili powstanie "dworu Króla
Artura". Na praskim rynku wzniesiono rusztowania i szranki,
ale nikt na wezwanie rycerzy się nie stawił. Potyczki
stoczyli więc między sobą. W 1321 w ostatki na wielkim
turnieju w Pradze król po wejściu w szranki został zrzucony
z konia i wleciał pod kopyta. Nieprzytomnego, utytłanego w
błocie wyratowali słudzy przy wiwatach nieprzyjaznej królowi
części widowni. Po tym nie organizowano już raczej turniejów
w Pradze, król brał jednak często udział w turniejach w
innych stolicach w Europie. W 1324 po otrzymaniu znacznego
okupu za Fryderyka księcia Austrii zorganizował turniej w
Cambrai by uświetnić ślub Karola IV Pięknego z Joanną D
Evreux. Podobno podróżował od Atlantyku po wschodnią granicę
Polski, stając do rycerskich pojedynków. Pewien kronikarz
pisze że wybór drugiej żony Beatrycze córki księcia Bourbon
był spowodowany jej miłością do turniejów.
Pod koniec życia, w związku z dziedziczną chorobą
Luksemburgów, prawie całkowicie oślepł i dlatego już od 1337
zostawiał coraz więcej spraw w gestii syna Karola.
Przypuszcza się, że w czasie bitwy pod Crécy, w której
zginął, nie widział zupełnie (walczył przywiązany do dwóch
innych rycerzy). Walczył po stronie króla Francji przeciwko
Anglikom. Według legendy wypowiedział wtedy Nie będzie
to, żeby czeski król z pola uciekał.
W 1310 Jan Luksemburski ożenił się z Elżbietą, córką
króla Czech Wacława II. Z tego małżeństwa pochodzili:
- Małgorzata (ur. 8 lipca 1313, zm. 11 lipca 1341)
- Bonna - pierwsza żona Jana II Dobrego, króla Francji (ur.
21 maja 1315, zm. 11 września 1349)
- Karol IV (ur. 14 maja 1316, zm. 29 listopada 1378)
- Przemysł Ottokar (ur. 22 listopada 1318, zm. 20 kwietnia
1320)
- Jan Henryk - margrabia morawski (ur. 12 lutego 1322, zm.
12 listopada 1375)
- Anna (ur. 27 marca 1323, zm. 3 września 1338), żona Ottona
Wesołego, syna Albrechta I Habsburga
- Elżbieta (ur. 27 marca 1323, zm. przed 1330)
W 1334 Jan Luksemburski ożenił się z Beatrycze, córką
Ludwika de Burbon. Z tego małżeństwa pochodzili:
- Wacław I (ur. 25 lutego 1337, zm. 7 grudnia 1383)
- Bonna (rok urodzenia i śmierci nieznany)
Jan Luksemburski miał także syna z nieślubnego związku:
- Mikołaja (ur. 1322, zm. 29 lipca 1358) - patriarchę
Akwilei
![](poczet/tf.jpg)
|